Vatnafræði Jöklu - fyrirlestur

Ég ætla stutt að fjalla um vatnafræði Jöklu. Ég tek það að ég á engan veginn sérfræðingur og öll vitneskja sem ég kasta fram er fengin að láni.
Ég einnig nota tækifærið og þakka Vatnmælingum hjá Orkustofnun, sérstaklega Árna Snorrasyni forstöðumanni Vatnamælinga fyrir aðstoðina. Árni tók reyndar þátt í leiðangrinum hefur verið ómetanleg hjálp í alla staði. Árni aðstoðaði okkur við upplýsingaöflun, mat á rennsli ofl. Svo er hann hörkugóður að róa.
(Slide: Íslandskort)
Jökulsá á Brú, einnig nefnd Jökulsá á Dal og Jökla - sem er nafnið sem ég nota, er stærsta Jökulsá landsins. Þótt að Jökulsá á Fljótsdal sé næstum jafn vatnsmikil þá fær hún mun stærri hluta af sínu vatnsmagni úr
ferskvatnsám og lækjum sem renna í hana. Vatnið í Jöklu kemur hins vegar nær eingöngu frá jökli sem gerir hana að stærstu jökulsá landsins. Jökla er þannig ca. 5x vatnsmeiri við jökulrönd en Jökulsá á Fljótsdal. Talið er að Jökla eigi ein og sér um 10% af virkjanlegu vatnsafli landsins.
(Slide: Brúarjökull)
Jökla fær vatnið sitt úr stærsta skriðjökli landsins, Brúarjökli sem er um 1700 ferkílómetrar að stærð. Brúarjökull hleypur fram á ca. 70 ára fresti, síðast haustið 1963.
(Slide: "ársrennsli Jöklu - fig. 3")
Hér sjáum við meðal ársrennsli  Jöklu frá þeim tíma sem mælingar hófust. Þið sjáið að fyrsta áratuginn eftir framskriðið eru minni sveiflur í ársrennslinu en sveiflurnar aukast mikið eftir það.
(Slide: "árlegur aurburður Jöklu - fig. 4")
Það er hins vegar mun meiri sveiflur í aurburðinum og þarna sjást áhrif framskriðsins mjög greinilega. Fyrstu árin eftir framskriðið, þe. lengst til vinstri á myndinni, er framburður alveg gífurlegur, mest 18 milljónir tonna
árið sem Brúarjökull skreið fram 1963. Meðals framburður af efni er um 6-7 milljónir tonna en það sveiflast frá 2
til 12 milljónir tonna. Þetta eru stórar tölur. Og þetta er bara hreinn aur sem áin flytur til sjávar. Þessi aurburður gegnir að vísu líka mikilvægu hlutverki með því að sjá strandlengjunni fyrir nægilegu efni til að vinna á
móti rofi og viðhalda henni.

(Slide: aurburður innan áras - fig 7)
Það sem er enn merkilegra er að allur þessu aurburður fer niður á aðeins 2-3 mánuðum. Þannig að í júlí er aurburðurinn kannske 3 milljónir tonna á einum mánuði. Skiljið þið þessar tölur? Ekki ég. Ég ætla að reyna að setja þetta þannig fram að það sé auðveldara að skilja þær: 3 milljónir tonna á mánuði 30 dagar í mánuðinum þannig að þetta eru um 100.000 tonn á dag.  Meðalvörubíll tekur um 10 tonn.  Það gera um 10.000 vörubíla - á dag!  Og þessar tölur eru hugsanlega töluvert vanáætlaðar.
Sjáið þið ekki fyrir ykkur 10.000 vörubíla keyra á hverjum degi fullhlaðna, td. héðan og inn í Þórsmörk sem er ca 150km eða jafnlangt og Jökla rennur frá upptökum til sjávar. Vörubílarnir myndu líklega ná héðan og inn í
Þórsmörk í samfelldri röð.
En hvað myndi þetta þýða fyrir hugsanlega virkjun..
(Slide: Kárahnjúkastífla)
Við erum með nokkrar tölur úr ráðstefnuriti Nordic Hydrological Conference 1998:
Talið er að 90% af framburðinum myndi setjast í miðlunarlónið, nefnt Hálsalón sem myndi þá fyllast á 400-500 árum.  Ströndin á svæðinu sem Jökla rennur til sjávar myndi líklega minnka um allt að 4 metra á ári. 4 metra á ári!  Stífla myndi jafnfram auka aurburð í Löginn 10X og gera Löginn 4X gruggugri Einnig er mikil hætta á sandfoki í uppþornuðum árfarveginum fyrir neðan stífluna og í jöðrum lónsins sem hefur mjög breytilegt vatnsyfirborð. Lónið sjálft yrði um 1500 gígalítrar. Aftur stærð sem maður ekki skilur. Ég held að 1 gígalíter sé teningur sem er 1 km á hvern kant - fullur af vatni.  Það er MIKIÐ af vatni.  Annað sem okkur datt í hug er áhrif á Dimmugljúfur sjálf. Ein af hættunum sem að okkur steðjaði var grjóthrun úr glúfurveggjunum. Áin skolar þessu
grjóthruni jafnharðan burtu. En ef Jöklu nyti ekki við - myndu þá gljúfrin þá ekki fyllast af grjóti á einhverjum X tíma?
(Slide: rennsli innan árs - fig 6)
Rennslið er mjög lítið yfir vetrarmánuðina en allt að 100 faldast yfir sumarmánuðina. Þess vegna yrði miðlunarlónið að vera svona stórt. Einnig sést að það er mikill munur milli ára þótt mynstrið sé alltaf eins.
Gulu súlurnar eru mesta rennsli, grænu meðalrennsli og þær svörtu lágmarksrennsli. Eitt árið gat rennsli getur rennslið verið "svart" og það næsta "gult". Þessi mynd sýnir einnig vel af hverju við gátum vaðið inn
gljúfrin í einni vetrarferðinni okkar en breytist í beljandi stórfljót á sumrin.

(Slide: Aðalgraf - Fig 8)
Þar sem að rennsli Jöklu að sumarlagi jafnast á við Skaftárhlaup eða lítið Skeiðarárhlaup var okkur alveg ljóst að hún er gjörsamlega ósiglanleg í fullu sumarrennsli. Við stúderuðum rennslislínurit undanfarinna ára og
fundum að þau litu öll ca. svona út. Lítið sem ekkert rennsli að vetri til, síðan koma vorleysingar þar sem allur yfirborðssnjór bráðnar og rennur í Jöklu, síðan lækkar rennslið aftur hér áður en jökulbráðnun hefst. Þetta var
okkar 2 vikna gluggi sem við urðum að hitta á. Þótt þarna sé minna rennsli en í vorleysingum og fullu sumarrennsli þá er þetta samt ein af stærstu ám landsins og það hefði ekki mátt vera mikið meira til þess að við hefðum þurft að blása allt af.
(Slide: Gljúfur)
Það eru engir fossar í Jöklu í gljúfrunum. Skriðþungi árinnar og kraftur er svo mikill að hún ryður öllu jafnharðan niður og það ná ekki að myndast fossar. Þessi sami skriðþungi var hins hættulegur fyrir okkur.
(Slide: V-farvegur)
Það er ein smá pæling sem ég nú ekki alltof góður í, en langar samt að reyna að segja frá varðandi rennsli Jöklu í gljúfrunum sem hefur mikil áhrif á raftið. Venjulegur árfarvegur er ca. svona V-laga. Straumurinn er mestur á
yfirborðinu og viðnám vatnsins er mest við árbotninn en minna í hliðunum.  Þarna er einnig auðveldara að taka "the chicken line" - eða auðveldari leiðina, þar sem öldur og straumþungi er minni. Maður hefur meira pláss og
meira val.
(Slide: bátar)
Þetta er dæmi um slíkan árfarveg. Áin breiðir úr sér til hliðanna, er ekki djúp og þegar eykst í ánni þá breikkar hún. Flestir þekkja Krossá í Þórsmörk sem er dæmi um slíka á.
(Slide: U-farvegur)
Dimmugljúfur eru hins vegar svona í laginu. Þarna er mestur hraði og straumþungi undir yfirborðinu og viðnámið er mest í hliðunum og minna í botninum. Þetta þýðir að maður getur ekkert flúið - straumurinn og krafturinn er frá vegg í vegg. Meira er um iður og hraðinn er miklu meiri.
(Slide: Gljúfur)
Öll vatnsaukning fer líka beint upp og þetta er eins og að rafta ofan í hitaveitustokk. Að rafta svona á er mjög erfitt, skriðþunginn er svo mikill að oft er það að róa eins og að setja árina ofan í þykkfljótandi steypu.
Þetta gefur aðeins vísbendingu eitt atriði af mörgum um hvernig það var öðruvísi að rafta gegnum Dimmugljúfur en aðrar ár sem við höfum siglt.
Ég vona að þetta hafi gefið ykkur einhverja hugmynd um umfang þess verkefnis að kljást við Jöklu.

Haukur Parelius

Aftur á aðalsíðu