Vatnajökull

Hvort sem litið er á kort af Íslandi eða landið sjálft á heiðskírum degi, þá eru jöklar það sem fyrst grípur augað, enda hylja þeir rúmlega tíunda hluta landsins. Jöklar eru ekki jafndreifðir um landið heldur hafa valið sér stað fyrst og fremst nálægt suðausturströndinni og á miðhálendinu. Helgast það af því að á hálendinu suðaustan af landinu er úrkoman mest og landið þar nógu hátt.  Þar er Vatnajökull að sjálfsögðu langstærstur, 8100 km² og heill heimur út af fyrir sig, sem skapar sér sitt eigið loftslag. Þar stendur vindur nánast alltaf ofan brekkuna.

Hvern vetur snjóar umtalsvert á íslenska jökla og því meira sem hærra dregur. Á hæstu jöklum er úrkoma sumarsins oftast einnig snjór. Þar ríkir vetur allan ársins hring. Á sumrin leysir snjóinn þeim mun hægar sem ofar dregur. Þegar allan snjó hefur tekið upp af jöklinum neðst myndast lína milli jökulíss og þess snævar sem eftir er. Þessi snælína færist upp eftir jöklinum eftir því sem líður á sumarið. Þar sem snælínan nemur staðar að hausti áður en snjóa tekur á ný er kölluð jafnvægislína ársins. Í góðu ári lendir jafnvægislínan ofarlega í jöklinum en eftir snjóþungan vetur og svalt sumar er jafnvægislínan neðarlega. Hæð jafnvægislínu er meðal mikilvægustu einkenna jökuls. Á sunnanverðum Vatnajökli þar sem úrkoma er hvað mest á landinu er jafnvægislínan í um 1100 m y.s. en á jöklinum norðanverðum í allt að 1400 m y.s.

Óvíða eru jöklar víðáttumeiri en á Íslandi nema á heimskautasvæðunum. Hérlendis lenda allir jöklar í hópi þeirra sem kallast þíðjöklar vegna þess að þeir eru við frostmark niður í gegn og leikur vatn um þá innanvert. Innan Vatnajökuls eru þrjú hæstu fjöll Íslands: Hvannadalshnjúkur rúmlega 2100 m y.s., Bárðarbunga rúmlega 2000 m y.s. og Kverkfjöll rúmlega 1900 m y.s. Þetta virðist ótrúlegt að jafnvel í 2000 m y.s. þar sem meðalhiti ársins er um 10°C neðan frostmarks sé jökull þíður að innan. Þetta helgast af því að snjólag vetrarins einangrar vel frá frosthörkum en þá sjaldan regn fellur á jökulbunguna hripar varmaorkan beint niður með vatnsdropunum. Falli vatnsdropi á þíðan jökul frýs hann ekki aftur heldur hripar niður og hverfur með leysingarvatninu. Gagnstætt þíðjöklum eru gaddjöklar sem eru undir frostmarki og því þurrir að innan. Þeirra er að leita í kuldabeltunum og einnig á hæstu fjöllum í Asíu, Ameríku og Evrópu.

Vöxtur og viðgangur jöklanna er fyrst og fremst kominn undir úrkomu yfir vetrarmánuðina og hitafari að sumri. Hafi ákomu vetrarins ekki tekið alla upp að hausti hefur jökullinn vaxið það árið og minnkað ef meira leysir en það sem snjóaði.

Það snjókorn sem fellur efst á jökul kaffærist fljótt djúpt í snjó áður en það fer að skríða að ráði niður hlíðar. Það ferðast svo niður undir botn jökulsins og kemur ekki upp á yfirborð aftur fyrr en komið er niður undir sporð. Þannig má gera ráð fyrir að flakið af flugvélinni Geysi sem fórst á Bárðarbungu haustið 1950 sé nú komið á um 150 m dýpi í jökulinn og komi aftur í ljós nálægt sporði Dyngjujökuls eftir nokkrar aldir.

Öllum jöklum er það sameiginlegt að skríða undan halla. Orðið skriðjökull er allgamalt í íslensku og bendir til þess að mönnum hafi snemma verið ljóst þetta eðli að skríða en það varð fræðimönnum ekki vel ljóst fyrr en á seinni öldum. Ef svo væri ekki bættu jöklar sífellt ofan á sig og bráðnuðu hið neðra þannig að á endanum yrðu þeir allt of brattir til að fá staðist. Engu að síður eru allmargir íslenskir jöklar sem ekki skríða nógu hratt til að skila allri ákomunni niður þangað sem hún fær bráðnað. Slíkir jöklar verða brattari með tímanum og að lokum geta þeir ekki lengur haldið hæglæti sínu og ryðjast fram með fyrirgangi jafnvel svo kílómetrum skiptir. Þeir eru kallaðir framhlaupsjöklar og hefur hver slíkur nokkuð jafnan tíma milli framrása. Er það í sumum tilfellum um 10 ár en í öðrum 70-80 ár og allt þar á milli. Á Vatnajökli eru eftirfarandi jöklar kunnir að því að hlaupa fram: Breiðamerkurjökull, Brúarjökull, Dyngjujökull, Eyjabakkajökull, Köldukvíslarjökull, Síðujökull, Skeiðarárjökull, Sylgjujökull og Tungnárjökull.

Flatarmál jöklanna er um tíundi hluti flatarmáls landsins en vegna þess hve hátt þeir liggja í landinu fellur á þá fimmtungur af allri úrkomunni.

Lesa má úr sögunni að um tíu eldgos verði á hverri öld í Vatnajökli. Iðulega bræða þessi eldgos óhemju mikinn ís sem fellur svo í jökulhlaupi undan jöklinum. Í Gjálpargosinu í Vatnajökli haustið 1996 bráðnuðu rúmlega 3 km³ af ís. Til þess þurfti orku sem svarar til þess að sprengja, jafnoki þeirrar sem kennd er við Hírósíma, spryngi á hverri mínútu í heila viku.

Ekki er vafi á að jökulhlaup eru algengari á Íslandi en á nokkru öðru byggðu bóli og hafa menn því komið sér saman um að kalla fyrirbrigðið íslenska heitinu "jökulhlaup" á alþjóðatungu fræðanna. Þar sem annars staðar í heiminum háttar svo til að eldgosum er skipað meðal jökla, standa eldfjöllinn jafnan langt upp úr jökulbreiðunni og þess vegna verður gosefnunum lítið ágengt við að bræða ísinn. Hér getur aftur á móti gosið undir þykkum jökli og fer þá öll orkan, að minnsta kosti fyrst í stað, í að bræða ís. Þess vegna eru ekki teljandi líkur á að jökulhlaup verði jafn geigvænleg í útlöndum og sennilega hafa Skaftfellingar orðið vitni að meiri flóðum í ám en nokkrir aðrar menn.

Víða háttar svo til að vatn stíflast af jökli annað hvort við það að jökull stíflar dal eða að skál í yfirborð jökuls kemur í veg fyrir að vatn sleppi burtu, til dæmis frá jarðhitasvæði. Þegar vatnsþrýstingur verður svo mikill að farg jökulsins megnar ekki lengur að halda aftur af honum gerist annað tveggja að stíflan brestur og á dynur skyndilegt jökulhlaup eða að vatnsorkan fer að bræða sér göng sem bera meira vatn sem bræða víðari göng og þannig koll af kolli. Þetta gengur þar til þrýstingur vatnsgeymisins megnar ekki lengur að halda á móti þrýstingi jökulfargsins sem þá lokar göngunum og vatn fer að safnast á ný. Þannig verða jökulhlaup frá slíkum stöðum oft með nokkuð reglulegu árabili.

Í Vatnajökli eru að minnsta kosti 5 jarðhitasvæði sem valda jökulhlaupum í ýmsar ár. Auk þess eru þekktir um 10 staðir þar sem Vatnajökull stíflar vatn sem svo veldur eða hefur valdið jökulhlaupum af mismunandi stærð.

Litlum sögum fer af Vatnajökli í fornum sögum. Hann er ekki nefndur á elstu kortum af landinu sem á annað borð nefna jökla. Á 18. öld gekk hann undir nafninu Klofajökull en undir lok þeirrar aldar kemur nafnið Vatnajökull upp og verður þá fljótt alls ráðandi. Talið er víst að menn hafi á fyrri öldum lagt leið sína yfir jökulinn eins og Norðlendingar sem þurftu í verið í Suðursveit. Fyrstu ferðina yfir jökulinn sem ítarlega er lýst fóru Watts og félagar árið 1875. Árið 1919 komu tveir Svíar að Grímsvötnum og eru Svíahnjúkar kenndir við þá. Þeir voru þó örugglega ekki fyrstir til að sjá Grímsvötn. Munnmælasagnir um þann stað taka af öll tvímæli um að þar höfðu menn komið á fyrri tímum Íslandsbyggðar.

Heimild: Oddur Sigurðsson, jarðfræðingur, Vatnamælingum Orkustofnunar

Þeir sem vilja lesa meira um Vatnajökul bendum við á pistil Helga Björnssonar á Vísindavefnum um bráðnun Vatnajökuls.

Aftur á aðalsíðu